Το μοιρολόι αποτελεί από τις αρχαιότερες ποιητικές εκφράσεις, τραγούδι θρήνου και το πρωτοσυναντάμε στα έργα του Ομήρου. Στην Ιλιάδα αναφέρονται νεκρώσιμα και πένθιμα τραγούδια για τον Αχιλλέα, τον Πάτροκλο καθώς και για τη φυγή της Ελένης. Οι θρηνωδοί των αρχαίων χρόνων έγιναν οι μοιρολογίστρες των νεότερων χρόνων και στον καιρό μας.

Τόσο στην αρχαιότητα όσο και στον νεότερο, αλλά και τωρινό, λαϊκό πολιτισμό, ενώ υπάρχει η πεποίθηση περί αθανασίας της ψυχής, οι συγγενείς του νεκρού δε παύουν να θρηνούν και να πενθούν για τον χαμό του αγαπημένου τους προσώπου.

Τα μοιρολόγια συναντόνται σε κάθε γωνιά της Ελλάδος, εντός κι εκτός συνόρων του νεοελληνικού κράτους. Από την Βόρειο Ήπειρο στη Κρήτη, και από την Μάνη στον Πόντο και τη Μικρά Ασία. Τη πλουσιότερη παράδοση σε βάθος χρόνου, αλλά και ποσοτικά, ακόμη και στις μέρες μας, τη βρίσκουμε στις περιοχές της Μάνης και της Ηπείρου. Τα μοιρολόγια στις περιοχές αυτές μεταφέρονται από γενιά σε γενιά. Σύνηθες φαινόμενο είναι και ο αυτοσχεδιασμός. Ο στίχος και ο ρυθμός των τραγουδιών αυτών της Ηπείρου είναι στα περισσότερα δεκαπεντασύλλαβος, ενώ της Μάνης έχει αντικατασταθεί με δεκαεξασύλλαβο και πολλές φορές με οκτασύλλαβο. Ο ρυθμός και το μέτρο των τραγουδιών αυτών από πολλούς θεωρείται σαν ο μακρινός απόγονος του Ομηρικού στίχου. Ενώ στην αρχαιότητα και στα μετέπητα χρόνια τα μοιρολόγια αποτελούν νεκρώσιμα τραγούδια και πιο σπάνια τραγούδια εκδίκησης. Στα νεότερα χρόνια είναι σύνηθες να αναφαίρονται στη ξενιτιά στην οποία αναγκάστηκαν να φύγουν οι ντόπιοι κάτοικοι.

Στη Μάνη τα συναντάμε στη νεκρώσιμη τους κυρίως μορφή και ακόμη και μέχρι τους πρόσφατους γδικιωμούς (οι γνωστές, λανθασμένα βέβαια, βεντέτες) τα μοιρολόγια μετατρέποταν σε εκφράσεις αντεκδίκησης για τον χαμένο της οικογενείας. Ο Πουλίκος Κουράκος συνοπτικά μας λέει πως “το ξακουστό μανιάτικο μοιρολόγι δεν εκφράζει μόνο τη συνταρακτική παρουσία του θανάτου. Είναι και η σπαραχτική διαμαρτυρία της νέας γυναίκας που μένει χήρα. Η απελπισμένη φωνή της κόρης που μένει χωρίς προστάτη. Η λυπηρότερη έκφραση της υπέρτατης οδύνης, η γοερή και τρυφερή συνάμα κραυγή της κεραυνοχτυπημένης μάνας που μένει χωρίς παιδί.”.

Στην Ήπειρο το μοιρολόι έχει πάρει μια διαφορετική μορφή, η οποία συμπληρώνει την παραπάνω περιγραφή. Εκτός από εσωτερικά συναισθήματα που εξωτερικεύονται μέσα από λόγια, κυρίως με τη μορφή των πολυφωνικών τραγουδιών, μοιρολόγια αποτελούν και μουσικά, ορχηστρικά (όσο μπορεί να ταιριάζει ο όρος) τραγούδια. Πολλά από αυτά έχουν ιδιαίτερο εθνικό χαρακτήρα, κατά της τουρκιάς και της τουρκο-αρβανιτιάς. Παράλληλα, πολλά από τα νεότερα μοιρολόγια αποτελούν, όπως αναφέραμε προηγουμένως, μοιρολόγια της ξενιτιάς και του αποχωρισμού, αποτυπόνωντας έτσι τη κατάσταση των καιρών. Ακόμη και στα σημερινά πανυγήρια, οι οργανοπαίχτες παίζουν μοιρολόγια, γιατί όπως έχει αναφερθεί, στην Ήπειρο ακόμη και ο γάμος ξεκινάει με μοιρολόι. Είναι η μορφολογία του τόπου που έχει αποτυπωθεί στον ψυχισμό του λαού σε συνδιασμό με τον χαμό αγαπημένων προσώπων και την αγάπη για τον ίδιο τον τόπο. Εκεί όπου ζωή και θάνατος, πένθος και η χαρά γίνονται ένα. Μέσα από την ηχητική μυσταγωγία της δωρικής πεντατωνικής αρμονίας.

Άλλο ένα χαρακτηριστικά ενδεικτικό στοιχείο που φανερώνει τη συνέχεια της παράδοσης μέσα από το βάθος των αιώνων είναι ο τρόπος με τον οποίο θρηνεί η θρηνήρια. Είναι τα χαρακτηριστικά χτυπήματα στο σώμα και ιδιαίτερα στο κεφάλιμ κινήσεις οι οποίες πηγάζουν από το υποσείνηδτο και τη ψυχική κατάσταση του ατόμου που θρηνεί.

Αξίζει να σημειωθεί πως επίσημα η εκκλησία δεν επιτρέπει την εκδήλωση των μοιρολογιών μέσα στους ναούς μιας και θεωρεί πως αποτελούν απευθείας κατάλοιπο αρχαιών παγανιστικών δοξασιών. Όσοι έχουν παρεβρεθεί σε τέτοιους είδους κηδείες, αλλά και μνημόσυνα, θα πρέπει να έχουν προσέξει πως μέσα στην εκκλησία οι πενθούντες θρηνούν κλέγοντας και μιλώντας στον νεκρό, αλλά δε κάνουν καμία αναφορά στον Κάτω Κόσμο, τον Άδη ή τον Χάρο.

Πέρα από το μοιρολόι, πολλά είναι ακόμη τα στοιχεία όσον αφορά τις νεκρώσιμες παραδόσεις στον λαϊκό πολιτισμό που φανερώνουν την άμεση σύνδεση και συνέχεια με την αρχαία παράδοση. Χαρακτηριστική η παράδοση που συναντάται κατά κύριο λόγο στη Κάτω Ιταλία, αυτή της κυπαρίσσου και της πηγής της Μνημοσύνης και της λήθης η οποία συναντάται σχεδόν αναλείωτη στον μεταγενέστερο και νεοελληνικό λαϊκό πολιτισμό μέσα από δημοτικά τραγούδια.

“Ο Χάρος στο περιβόλι του έχει ένα κυπαρίσσι,
στη ρίζα του κυπαρσσιού είναι μια κρύα βρύση.”

Όπως αναφέραμε προηγουμένως ο ελληνικός λαός από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα θεωρεί αθάνατη τη ψυχή. Την αντίληψη αυτή έρχεται να συμπληρώσει η πεποίθηση πως οι ψυχές των νεκρών περιφέρονται στον κόσμο των ζωντανών για σαράντα ημέρες μετά τη ταφή. Αυτός είναι και ο λόγος τελέσεως του μνημοσύνου των σαράντα ημερών μιας και προσφέρει την τελευταία ευκαιρία επικοινωνίας με τον νεκρό. Χαρακτηριστικότερο αλλά και εντυπωσιακό παράδειγμα ανακαλήματος του νεκρού στη νεότερη λαϊκή παράδοση αποτελεί το ποίημα “Του Νεκρού Αδελφού” όπου ο νεκρός γιός καλείται μέσα από τις κατάρες της μάνας να συκωθεί από τον τάφο και να εκπληρώσει την υπόσχεση που της είχε δώσει.

Σε γενικές γραμμές, οι ταφικές παραδόσεις της αρχαιότητας συνεχίζονται σχεδόν αναλειώτες και στις μέρες μας με την πρόθεση, την εκφορά και τον περίδειπνο. Για να μη μπούμε σε λεπτομέρειες της κάθε φάσης, θα αναφερθούμε σε ένα ενδεικτικό στοιχείο που λαμβάνει χώρα κατά τη διάρκεια της εκφοράς, και είναι αυτό της τέλεσης χοών κατά τον ενταφιασμό του νεκρού. Έθιμο το οποίο συναντάται ακόμη στις περισσότερες περιοχές της Ελλάδας. Τα συνηθέστερα υλικά από τα οποία αποτελούνται οι χοές είναι γάλα, κρασί και μέλι.

Μέσα στο ορμητικό ποτάμι της ιστορίας, ο λαϊκός πολιτισμός αποτελεί καθαρή έκφραση της εθνοφυλετικής συνέχειας ενός λαού, είναι το γεφύρι που μας ενώνει με το παρελθόν, όπως τα πέτρινα γεφύρια τις δυο όχθες των ποταμών. Ο λαϊκός αυτός πολιτισμός, του οποίου βρίσκουμε στοιχεία σε όλα τα μέρη όπου είχαν αποικήσει οι αρχαίοι μας πρόγονοι, σε ολόκληρο Βαλκανικό χώρο και φυσικά στη Μεγάλη Ελλάδα (Magna Graecia) της Νοτίου Ιταλίας.

Η καταγωγή αυτής της πολυφωνικής φόρμας, παρόλο που η έρευνα δεν έχει καταλήξει ακόμη σε βέβαια συμπεράσματα, πιθανά να ανάγεται σε πολύ παλιές (ίσως ακόμη και προελληνικές) εποχές. Οι μελωδίες των πολυφωνικών τραγουδιών, μαζί με ορισμένα ακόμη της Ηπείρου και της Θεσσαλίας) είναι οι μοναδικές στον ελλαδικό χώρο που έχουν διατηρήσει την ανημίτονη πεντατονική κλίμακα (κλίμακα που αποτελείται από πέντε νότες χωρίς ημιτόνια). Η κλίμακα αυτή, σύμφωνα με κάποιους μουσικολόγους, ταυτίζεται με το δώριο τρόπο των αρχαίων Ελλήνων, την κατεξοχήν «ελληνική αρμονία». Δίπλα στην κλίμακά του, στοιχεία που συνηγορούν στην παλαιότατη καταγωγή του είδους αποτελούν ο φωνητικός, ομαδικός, ρητορικός και τροπικός του χαρακτήρας.

Στις μέρες μας το ηπειρώτικο πολυφωνικό τραγούδι το συναντάμε στα βορειοδυτικά του Νομού Ιωαννίνων (χωριά του Πωγωνίου, Παρακάλαμος, χωριά βόρεια της Κόνιτσας), σε ελάχιστα χωριά στα βορειοανατολικά της Θεσπρωτίας (Τσαμαντάς, Λιάς, Βαβούρι, Πόβλα) και, κυρίως, στη Βόρειο Ήπειρο, στα χωριά της ελληνικής μειονότητας στα νότια της Αλβανίας (Δερόπολη, Άνω Πωγώνι, Βουθρωτό, Χειμάρα).
—————-
Η άποψη μου είναι ότι η φωνητική πολυφωνία που τραγουδιέται σήμερα από τους Έλληνες και Αλβανούς εκφράζει μια συγκεκριμένη φάση της ανάπτυξης του μουσικού πολιτισμού της αρχαίας Ηπείρου χωρίς σύνορα – μάλλον ακόμα πιο μακριά στα βάθη της ιστορίας. Δηλαδή, μεταξύ πολυφωνικών τραγουδιών των Ελλήνων από τις δύο μεριές των συνόρων και των αλβανών της Νότιας Αλβανίας εκτός από τις ασήμαντες διαφορές, υπάρχουν πολλά στοιχεία ομοιότητας. Πιστεύω ότι είναι οι ίδιες μουσικές ρίζες, είναι το ίδιο μουσικό υπόστρωμα πάνω στο οποίο αναπτύχθηκε και η ίδια μορφή τραγουδίσματος, παρόλο που σήμερα εκφράζεται σε δύο γλώσσες …. Τα κρατικά σύνορα και η γλώσσα δεν μπορούν να είναι και σύνορα ενός συγκεκριμένου πολιτισμού: αυτό είναι γνωστό Παγκοσμίως.

Κ. Λώλης, μουσικολόγος, Ανακοίνωση στο συνέδριο : “ Ορεινός χώρος της Βαλκανικής”.  Κόνιτσα 1998

Επομένως δεν είναι περίεργο το ότι τα τραγούδια των Ελλήνων που ζούσαν στη σημερινή Αλβανία μοιάζουν τόσο πολύ με τα τραγούδια των Λιάπηδων. Κύριο χαρακτηριστικό τους είναι η πολυφωνία που τα ξεχωρίζει τόσο από τα τραγούδια της Β. Αλβανίας όσο και απ’όλα σχεδόν τα σχεδόν τα τραγούδια της υπόλοιπης Ελλάδας. Χάρη στις εργασίες των Erich και Doris Stockmann για την Αλβανία και του Σπύρου Δ.Περιστέρη για την Ελλάδα μπορούμε να επιχειρήσουμε μια συγκριτική μελέτη.
Τα τραγούδια αυτής της περιοχής είναι κυρίως πολυφωνικά, δηλαδή δεν αφορούν έναν σολίστα αλλά μιάν ομάδα τραγουδιστών που οι ρόλοι τους είναι εντελώς προκαθορισμένοι. Ο πρώτος τραγουδιστής στους Λιάπηδες ονομάζεται ia merr («το παίρνει») και στους Έλληνες πάρτης. Ο δεύτερος ia Kthen («το γυρίζει») και γυριστής αντίστοιχα. Οι άλλοι τραγουδιστές κρατούν τον ισοκράτη που και οι αλβανοί οι ίδιοι ορίζουν με τον τεχνικό όρο της βυζαντινής μουσικής: ίσον.

SAMUEL BAUD BOVΥ, εθνομουσικολόγος, περιοδικό “Άπειρος”, τεύχος 1ο

Το αδρό ιδιόρρυθμο άκουσμα αυτών των κλιμάκων  ( πρόκειται για την πεντατονική κλίμακα ) ήρθε να ταιριάσει μ’ ένα ακόμη στοιχείο – επίσης μοναδικό στον Ελλαδικό χώρο – όπου ορισμένοι μελετητές εντοπίζουν ακόμη παλιότερες, προελληνικές ρίζες: τα πολυφωνικά τραγούδια που ακούγονται στη Β. Ήπειρο, συνδυάζονται σε μιαν εκπληκτική συνύπαρξη το ατομικό με το ομαδικό, οδηγώντας από τη διαφωνία στη συμφωνία, ταιριάζοντας την αρχαία κλίμακα με το βυζαντινό “ίσον” για να διηγηθούν σύγχρονα πάθη.

Λάμπρος Λιάβας, εθνομουσικολόγος

Όσον αφορά στην καταγωγή αυτής της πολυφωνικής φόρμας, παρόλο που η έρευνα δεν έχει καταλήξει ακόμη σε βέβαια συμπεράσματα, όλες οι ενδείξεις πείθουν ότι ανάγεται σε πολύ παλιές (ίσως ακόμα και προελληνικές)  εποχές. Πράγματι οι μελωδίες των τραγουδιών (μαζί με ορισμένα ακόμη της Ηπείρου και κάποια γυναικεία τραγούδια της Θεσσαλίας) είναι οι μοναδικές στον Ελληνικό χώρο που έχουν διατηρήσει την πεντατονική ανημίτονη κλίμακα (μουσική κλίμακα που αποτελείται από 5νότες, χωρίς ημιτόνια). Η κλίμακα αυτή, όπως έχει αποδείξει η πρόσφατη μουσικολογική έρευνα, ταυτίζεται με το δώριο τρόπο των αρχαίων Ελλήνων, την κατεξοχήν «ελληνική αρμονία».

Λάμπρος Λιάβας ,περιοδικό «Άπειρος», τεύχος 1ο

Εκτός όμως από τη Μοσχόπολη, και οι γύρω από αυτή βλάχικοι οικισμοί συγκέντρωναν μεγάλο αριθμό κατοίκων για τα δεδομένα της εποχής. Αν και οι αριθμοί που δίνουν οι διάφορες σχετικές αναφορές φαντάζουν να είναι υπερβολικοί, η Νίτσα, η Λάγγα, η Γκραμπόβα, η Σίπισκα και το αρβανίτικο Βιθκούκι θα πρέπει να ήταν μεγάλες και δυναμικές κωμοπόλεις, που ακολουθούσαν στενά την πρόοδο της Μοσχόπολης. Λόγω των φυσικών τους θέσεων προστατεύονταν από τις πιέσεις μικρών και μεγάλων Τουρκαλβανών φεουδαρχών και τοπαρχών και είχαν μετατραπεί σε δυναμικές τοπικές αγορές για το γύρω πληθυσμό, διατηρώντας μάλιστα ανεξάρτητες επαφές με τα εμπορικά κέντρα της Βαλκανικής και της Ευρώπης. Ίσως τελικά η κάθε μία από αυτές συγκέντρωνε από 5.000 μέχρι και 10.000 κατοίκους.

Ο πλούτος και η δύναμη της Μοσχόπολης αντλούνταν από το εμπόριο και τις διάφορες βιοτεχνικές δραστηριότητες. Όπως στην περίπτωση της ανάπτυξης και κάποιων άλλων βλάχικων κοινοτήτων, (π.χ. Μέτσοβο, Συρράκο, Καλαρίτες κ.λ.π.), το πρώτο και ισχυρά παραγωγικό κεφάλαιο, για την πρόοδο που ακολούθησε ήταν η κτηνοτροφία. Όμως, η Μοσχόπολη προηγήθηκε χρονικά κατά πολύ, ήδη από το 17ο αιώνα, και ήταν μάλλον αυτή που δίδαξε το δρόμο που ακολουθήθηκε και από τις άλλες ορεινές βλάχικες και μη κοινότητες. Η ικανή συγκέντρωση πρώτων υλών και χεριών οδήγησε σε μεγάλη ανάπτυξη της εριουργίας. Η αρχικά οικιακή βιοτεχνία μάλλινων ειδών οδήγησε σε οργανωμένη βιοτεχνική παραγωγή και τέλος στην εμπορεία των τελικών προϊόντων, αλλά και των πρώτων υλών. Το εμπόριο της δικής τους παραγωγής και η συγκέντρωση κεφαλαίου οδήγησε σταδιακά στην ανάπτυξη ευρύτερων εμπορικών, μεταπρατικών και βιοτεχνικών δραστηριοτήτων και τη γέννηση της κάστας των λεγόμενων πραματευτάδων (πραματέφτς ή πραματεφτάτζ στα βλάχικα). Οι βιοτέχνες οργάνωσαν και ενίσχυσαν το θεσμό των συντεχνιών. Υπήρχαν συντεχνίες μπακάληδων, ραφτάδων, χρυσοχόων, χασάπηδων, χαλκουργών και σιδηρουργών, οπλουργών, παπουτσήδων κ.α., οι οποίες έπαιζαν σπουδαίο ρόλο όχι μόνο στην οικονομική ανάπτυξη και τα τοπικά πολιτικά δρώμενα, αλλά και στην πολιτιστική πρόοδο, καθώς αναφέρονται να πλήρωναν υποτροφίες για τις σπουδές άπορων παιδιών, στα σχολεία της Μοσχόπολης, αλλά και σε σχολεία της Ευρώπης.

Ωστόσο, ο μεγάλος οικονομικός και πολιτισμικός πλούτος ήρθε με την ανάπτυξη των επαφών με την Ευρώπη και τη στροφή προς το μεταπρατικό εμπόριο. Δεν είναι απίθανο να υπήρχαν, ήδη από το 1537, κάποιοι Μοσχοπολίτες ανάμεσα στους Βλάχους και Γκραίκους εμπορευόμενους της ελληνικής παροικίας της Βενετίας. Εκείνη τη χρονιά, οι πάροικοι της Βενετία δημιούργησαν ελληνική εκκλησία και ελληνικό σχολείο. Κατά τη διάρκεια πια του 17ου αιώνα, οι Μοσχοπολίτες, μέσω του Δυρραχίου, είχαν αναπτύξει ιδιαίτερα στενές εμπορικές επαφές τόσο με τη Βενετία και την Αγκώνα, όσο και με άλλα ιταλικά λιμάνια της Αδριατικής. Δραστήριοι έμποροι ταξίδευαν μέχρι εκεί μεταφέροντας διαφόρων ειδών εμπορεύματα, από όλα τα μέρη των Κεντρικών Βαλκανίων, μέχρι τις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες. Από εκεί επέστρεφαν όχι μόνο με άλλα εμπορεύματα ή κεφάλαια, αλλά και με πολύτιμες γνώσεις. Τα ταξίδια των εμπόρων στη Βενετία ακολουθούσαν παιδιά της Μοσχόπολης με σκοπό να σπουδάσουν στα σχολεία της ή να μαθητεύσουν κοντά σε μεγάλους εμπόρους. Ενδεικτικό είναι το γεγονός πως, μεταξύ 1694-1703 και 1712-1716, ο Μοσχοπολίτης λόγιος ιερέας Ιωάννης Χαλκεύς ή Χαλκείας ανέλαβε το έργο του σχολάρχη του Φλαγγίνειου Φροντιστηρίου και του ιεροκήρυκα στην ελληνική εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στη Βενετία, έχοντας αρχικά διατελέσει εφημέριος της ελληνικής παροικίας του Λιβόρνου. Την ίδια εποχή οι Μοσχοπολίτες ταξίδευαν μέχρι την Κωνσταντινούπολη όχι μόνο για δικές τους ή κοινοτικές υποθέσεις, αλλά εκτελώντας υπηρεσίες και για τους Βενετούς.

Οι επαφές με τη Βενετία συνεχίστηκαν μέχρι περίπου το 1761. Όλα αυτά τα χρόνια αρκετοί Μοσχοπολίτες εγγράφηκαν στα μητρώα της ελληνικής κοινότητας της Βενετίας και δε φαίνεται να διαφοροποιούνται από τα υπόλοιπα μέλη της. Καθώς όμως το εμπόριο της Βενετίας άρχισε να παρακμάζει, οι Μοσχοπολίτες, αλλά και άλλοι έμποροι Βλάχοι και μη, από διάφορες πόλεις της Μακεδονίας, στράφηκαν προς την Κεντρική Ευρώπη, ακολουθώντας τα πολυάριθμα καραβάνια που τραβούσαν για το βορρά. Ιδιαίτερα ευνοϊκές για αυτόν το νέο προσανατολισμό στάθηκαν οι συνθήκες του Πασσάροβιτς το 1718 και του Βελιγραδίου το 1739, ανάμεσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και τους Αψβούργους-Αυστροουγγαρία. Έτσι από το 1718 και μέχρι το 1774 παρατηρείται μαζική εγκατάσταση Μοσχοπολιτών στα εδάφη της Αυστροουγγαρίας. Ορισμένοι έφτασαν και μέχρι τη Βαρσοβία στην Πολωνία και τη Λειψία στη Γερμανία. Αρχικά αυτοί που βρέθηκαν εκεί ήταν μόνο άνδρες και κυρίως νέοι, οι οποίοι αναζητούσαν ευκαιρίες εμπορίου ή και μόνιμης εγκατάστασης. Οι πολλαπλές εμπορικές και βιοτεχνικές δραστηριότητές τους τους οδήγησαν σύντομα στη δημιουργία παροικιών τόσο στην Κεντρική Ευρώπη, (Βουδαπέστη, Βιέννη, Miskolcz, Novi Sad, Zemun, Szentendre, Kecskemet, Temesvar κ.α.), όσο και στα διάφορα μικρά και μεγάλα εμπορικά και διοικητικά κέντρα της Μακεδονίας, της Θεσσαλίας, της Ηπείρου και της Αλβανίας. Δραστήριοι Μοσχοπολίτες έμποροι και βιοτέχνες ταξίδευαν και δούλευαν στα σημαντικότερα από τα ετήσια παζάρια αυτών των οθωμανικών επαρχιών. Τα ταξίδια, το εμπόριο και τα χρήματα των ξενιτεμένων δεν άργησαν να φέρουν ακόμη μεγαλύτερη πρόοδο.

Η οικονομική ευμάρεια ενίσχυσε και βελτίωσε τις συνθήκες για την πολιτιστική ανάπτυξη. Ιδιαίτερα ενδεικτικό είναι το γεγονός πως, από το 1715 μέχρι το 1760, κτίστηκαν 9 νέες και λαμπρές εκκλησίες. Όσες από αυτές στέκουν ακόμη όρθιες αποτελούν αδιάψευστους μέχρι και σήμερα μάρτυρες της ακμής και της δόξας της Μοσχόπολης. Ήδη πριν από το 1700 υπήρχε οργανωμένο ελληνικό σχολείο. Το σχολείο αυτό ακολούθησε την εξέλιξη και τις απαιτήσεις της εύρωστης και φιλοπρόοδης κοινωνίας του. Οι δάσκαλοί του είχαν μεγάλη μόρφωση και ακτινοβολία και οι Μοσχοπολίτες φρόντιζαν να μετακαλούν, για να διδάξουν σε αυτό, εξέχοντες λόγιους και από άλλα μέρη. Το 1744, καθώς προστέθηκαν νέοι κύκλοι σπουδών, το σχολείο της Μοσχόπολης εξελίσσεται στην περίφημη Νέα Ακαδημία και το 1750, όταν μεταφέρθηκε σε νέο κτίριο, ανάλογο με τη φήμη της και τις απαιτήσεις, ονομάστηκε Ελληνικό Φροντιστήριο. Ο κύκλος των σπουδών που προσέφερε ήταν ίσως από τους ανώτερους που ένας χριστιανός μπορούσε να παρακολουθήσει τότε στα Βαλκάνια, καθιστώντας ουσιαστικά τη Μοσχόπολη σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του Ελληνικού Διαφωτισμού. Η βιβλιοθήκη του ήταν από τις λαμπρότερες και μεγαλύτερες στις βαλκανικές επαρχίες εκείνων των εποχών. Στο πλαίσιο της Νέας Ακαδημίας δημιουργήθηκε ορφανοδιοικητήριο και απλό ορφανοτροφείο για τη στέγαση και τη σίτιση των μαθητών, οι οποίοι έρχονταν να σπουδάσουν στα σχολεία της Μοσχόπολης από όλα σχεδόν τα Βαλκάνια. Μέσα στους κοινωνικούς θεσμούς που αναπτύχθηκαν ήταν και η λεγόμενη “κάσα των φτωχών”, ένα κοινοτικό ταμείο με σκοπό την ανακούφιση των λιγότερων προνομιούχων κατοίκων της πόλης. Από τα πιο αξιοθαύμαστα ιδρύματα αυτής της μοναδικής πολιτείας ήταν το τυπογραφείο, το οποίο πρωτολειτούργησε το 1720 ή το 1735. Τα τυπογραφικά στοιχεία του ήταν ελληνικά και κατ’ επέκταση ήταν το δεύτερο ελληνικό τυπογραφείο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μετά από αυτό της Κωνσταντινούπολης, (1627). Πολλοί νέοι της Μοσχόπολης και μαθητές των σχολείων της που έρχονταν εδώ από άλλα μέρη συνέχιζαν τις σπουδές τους σε σχολές και ιδρύματα της Αυστροουγγαρίας, της Γερμανίας, της Ιταλίας, μέχρι και της Ολλανδίας. Δίκαια λοιπόν δόθηκε στη Μοσχόπολη ο τίτλος της “Νέας Αθήνας”. Εκτός από τη Μοσχόπολη ζωηρή εκπαιδευτική κίνηση αναπτύχθηκε και στο Βιθκούκι, τη Σίπισκα και την Κορυτσά, όπου αναφέρεται να λειτουργούν ελληνικά σχολεία κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα.

Αξίζει να επισημανθεί πως η συρροή στην αγορά και τα σχολεία της βλαχόφωνης Μοσχόπολης μετοίκων, εμπορευομένων, δασκάλων και μαθητών από όλη σχεδόν τη Βαλκανική, που μιλούσαν βλάχικα, ελληνικά, αλβανικά, και βουλγαρικά, οδήγησε στην έκδοση δύο περίφημων για την εποχή τους λεξικών. Η συγγραφή και η έκδοση των λεξικών αποσκοπούσε περισσότερο στην ενίσχυση της παιδείας των διάφορων αλλόγλωσσων, μη ελληνόφωνων, χριστιανών, καθώς η εκπαίδευση που τους προσφερόταν στη Μοσχόπολη, και όχι μόνο εκεί, χαρακτηριζόταν ουσιαστικά ως ελληνική. Το 1770 εκδόθηκε στη Βιέννη το βιβλίο “Πρωτοπειρία” του Θεόδωρου Αναστασίου Καβαλλιώτη, ενός από τους λαμπρότερους Μοσχοπολίτες δασκάλους και κορυφαία μορφή των ελληνικών γραμμάτων. Στο βιβλίο αυτό περιλαμβάνεται λεξικό 1.170 λέξεων της απλής νεοελληνικής ή ρωμέικης γλώσσας, της βλάχικης και της αλβανικής. Την προσπάθεια αυτή συνέχισε ένας από τους σημαντικότερους δάσκαλους της Νέας Ακαδημίας, ο ιερομόναχος Δανιήλ ο Μοσχοπολίτης, με το έργο “Εισαγωγική Διδασκαλία περιέχουσα Λεξικόν Τετράγλωσσον των τεσσάρων κοινών διαλέκτων, ήτοι της απλής Ρωμαϊκής, της εν Μοισία Βλαχικής, της Βουλγαρικής και της Αλβανικής”, το οποίο εκδόθηκε ή γράφηκε στη Μοσχόπολη το 1764 και ακολούθησαν εκδόσεις στη Βιέννη το 1794 και το 1802.

Η Γκαμήλα, θεωρείται το πιο μεγαλόπρεπο βουνό στο κορμό της Β. Πίνδου με τη κορυφή της να φτάνει τα 2.497μ. Είναι το βουνό που συνδυάζει δύο διαφορετικές όψεις, που το κάνουν να διαφέρει από πολλά βουνά της πατρίδας μας. Η βορεινή πλευρά του είναι μια σειρά από ορθοπλαγιές, που διακόπτονται από βαθιές χαράδρες και λούκια. Ενώ στη νότια πλευρά οι κορυφές, κατεβαίνουν ομαλά και σχηματίζουν ένα μεγάλο οροπέδιο. Οι μεγάλες και πολλές ορθοπλαγιές της με τις εντυπωσιακές κλίσεις θυμίζουν έντονα τις Aλπεις, γι’αυτό και χαρακτηρίστηκε ως “αναρριχητικός παράδεισος της Ελλάδας”.
Στα Βόρεια μεταξύ του βουνού Τραπεζίτσα και της Γκαμήλας, σχηματίζεται η κοιλάδα του Αώου, με το ομώνυμο ξακουστό ποτάμι της. Η χαράδρα του Βίκου και ο ποταμός Βοϊδομάτης, τη χωρίζει από τη Δυτική της πλευρά από τα βουνά Στούρο και Γκραμπάλα. Στην Ανατολική πλευρά ο Γυφτόκαμπος την χωρίζει από τα βουνά Κούστα, Κοζιακό και Κουκουρούντζο.
Οι κορυφές της διαδέχονται η μια την άλλη, από τα δυτικά προς ανατολικά και είναι: Κούλα 1560μ., Λάπατος 2251μ., Αστράκα 2436μ., Πλόσκος 2377μ., Γκαμήλα 2497μ., Γκαμήλα ΙΙ 2480μ., Καρτερός 2478μ., Μεγάλα Λιθάρια 2467μ., Τσούκα Ρόσια 2376μ., Σαμάρι 2296μ., Κρεβάτι 2.375 μ., Γκούρα 2466μ., Κορυφούλα 2157μ., επίσης Καζάρμα 1803μ. και Καλόγερος 2122μ..
Γύρω από τη Γκαμήλα υπάρχουν τα χωριά Πάπιγκο, Κλειδωνιά, Κόνιτσα, Βρυσοχώρι, Ηλιοχώρι, Σκαμνέλι, Τσεπέλοβο, Κουκούλι, Βραδέτο, Καπέσοβο, Βίτσα, Μονοδέντρι, Βιτσικό.

Υδρογραφία

Το πέτρωμα της Γκαμήλας δεν ευνοεί την ύπαρξη πηγών, κυρίως στην Αλπική ζώνη. Στα δασωμένα μέρη του βουνού οι πηγές γίνονται πιο πολλές. Γενικά το νερό είναι δυσεύρετο, εκτός από τις εποχές που λειώνουν τα χιόνια και δημιουργούνται πολλά ρέματα και λιμνούλες. Εκτός από τη Δρακόλιμνη, χαρακτηριστικές λιμνούλες είναι: η Ξερόλουτσα, η Ριζίνα, το Ρομπόζι, ο Αηλιάς.

Πετρώματα

Η Γκαμήλα χαρακτηρίζεται από τις μεγάλες εκτεθειμένες κάθετες βραχώδεις επιφάνειες, τις μεγάλες κλίσεις και τους έντονους και εντυπωσιακούς γεωλογικούς σχηματισμούς.
Τα πετρώματα που συναντάμε είναι: 1) Σκληρά, ασβεστολιθικά συμπαγή, που ξεκολλάνε (κρητιδικοί – ιουαρασικοί – μαργαικοί – ασβεστόλιθοι). 2) Φλύσχη ευπαθή στη διάβρωση. Οι Αλπικές περιοχές της Γκαμήλας, φέρουν έκδηλα σημάδια της επίδρασης των παγετώνων.

Τοπωνύμια

Κυριαρχούν τα ελληνικά τοπωνύμια, Γκαμήλα, Ρομπόζι και άλλα. Εξαίρεση η κορυφή Τσούκα Ρόσια που σημαίνει κόκκινη κορυφή στα Βλάχικα.

Σπήλαια – Βάραθρα

Μικρά σπήλαια υπάρχουν από τη μεριά των Μεγάλων Λιθαριών και στα Λημέρια των Κλεφτών στη βόρεια πλευρά της. Η Γκαμήλα φημίζεται για τα βαθιά της βάραθρα. Αυτά είναι: α) Η Προβατίνα βάθους 407 μ, ένα από τα μεγαλύτερα κατακόρυφα βάραθρα του κόσμου, για την ακρίβεια το τρίτο στη σειρά. Το βάραθρο δημιουργήθηκε από συνδυασμένη δράση νερού και πάγου. Χαρακτηριστικό είναι, ότι σε βάθος 180 μ. υπάρχει ένα μικρό πατάρι με πάγους , που δε λειώνουν ποτέ. Υπάρχει επίσης μια και μοναδική αίθουσα με μια μικρή λιμνούλα και αναμνηστικές πλακέτες από Ελληνικές και ξένες αποστολές που κρέμονται στα τοιχώματα. β) Το Χάσμα του Έπους βάθους 451 μ, ο τρόπος δημιουργίας του είναι διαφορετικός από εκείνον της Προβατίνας. Κυρίαρχο στοιχείο είναι το νερό, αφού το σπήλαιο λειτουργεί σαν καταβόθρα και αποστραγγίζει τα νερά από το οροπέδιο. Υπάρχουν δυο διαφορετικές διαδρομές που μπορεί να ακολουθήσει κανείς, το Έπος Ι με βάθος 451 μ. και το Έπος ΙΙ με βάθος 340 μ. γ) Η τρύπα της Νύφης συνολικού βάθους 340μ, το σπηλαίο αυτό λειτουργεί σαν καταβόθρα όπως και το Έπος, αφού συλλέγει τα νερά της περιοχής. Αποτελείται από τρία μεγάλα βάραθρα p150 μ, p50 μ, p120μ. Και δυο μικρά p10 μ. και p10 μ. που στο τέλος τους είναι στενά, που δε χωράς να περάσεις . δ) Η Γκαιλότρυπα βάθους 200 μ. ε)Η Σπέρα του Τσεπέλοβου 228 μ, και πολλά άλλα βάραθρα ορισμένα απ’ τα οποία βρίσκονται στην περιοχή του χωριού Βραδέτου.

Βλάστηση

Στα χαμηλά μέρη κυριαρχεί η μεσογειακή Μακία με θάμνους, όπως Πουρνάρια, Φιλλίκι, Κουτσουπιά. Ακολουθεί η ζώνη των φυλλοβόλων, Βελανιδιές κ.λ.π. Πιο πάνω συναντάμε τη ζώνη μικτού δάσους, Φυλλοβόλα και Κωνοφόρα, η Μαύρη Πεύκη, το Μακεδονίτικο Έλατο, η Οξιά, το Κέδρο και ψηλότερα το Ρόμπολο.

Χλωρίδα

Η χλωρίδα της Γκαμήλας είναι αρκετά πλούσια σε αριθμό ειδών. Τα Lilium Martagon, Lilium Cundidum είναι από τα σπανιότερα. Aλλο χαρακτηριστικό φυτό της περιοχής είναι οι Βιόλες Viola Albanica και Viola Dukadjinka. Το Geum Reptans, η Saxifraga Taygetea, η Fritillaria Graeca. Από καμπανούλες, η Campanula Persicifolia και Campanula Bononiesis. Επίσης συναντάμε πολλά είδη φαρμακευτικών φυτών.

Πανίδα

Η πανίδα είναι και αυτή αρκετή. Από πουλιά αναφέρουμε το Χρυσαετό Aguila Chrysaetos, τον Aσπροπάρη Neophron Perconoprerus, το Γυπαετό Gupaetos Barbatus, το Βραχοκιρκίνεζο Falcotinnunculus, την Πετροπέρδικα Alectoris Graeca, την Κουκουβάγια Athene Noctua, τη Χιονάδα Eremophila Alpestris, τον Πετροκότσυφα Monticola Saxitilis τον Κόρακα Corrus Corax.
πό θηλαστικά έχουμε την Aρκούδα Ursus Arctos, το Λύκο Canis Lupus, τη Βίδρα Lutra Lutra, το Αγριόγιδο Pupicarpa Rupicapra. Aλλα ζώα είναι το Κουνάβι Martes Foina, ο Σκίουρος Sciurus Vulgaris, ο Λαγός Lepus Europaeus. Τα αμφίβια Triturus Alpestris που ζουν στη Δρακόλιμνη .
Πρέπει να τονίσουμε την ασύδοτη λαθροθηρία που κυριολεκτικά εξαφανίζει κάθε ίχνος ζωής και ειδικά την Αρκούδα και το Αγριόγιδο.

Συγκεκριμένα το βάραθρο εντοπίστηκε για πρώτη φορά από Άγγλους σπηλαιολόγους, το 1965 (Cambridge University Caving Club). Πρώτος δοκίμασε να κατέβει με ανεμόσκαλες ο Άγγλος Jim Eyre (το 1966), ο οποίος έφτασε σε βάθος 156 m, οπού και του τελείωσαν οι ανεμόσκαλες. Την επόμενη χρονιά, οι Άγγλοι στρατιώτες χρησιμοποίησαν μηχανοκίνητο βαρούλκο και καλάθι με συρματόσκοινο για την κατάβαση σ’ αυτό. Η προσπάθειά τους έγινε σε δύο φάσεις, πρώτα , μέχρι το βάθος των -177 μ. το καλοκαίρι του 1967 και τέλος μέχρι τον πάτο του σπηλαίου (-408), το 1968. Πρώτοι σπηλαιολόγοι που επανέλαβαν την προσπάθεια με καθαρά σπηλαιολογικές τεχνικές ήταν οι Γάλλοι P. Sombardier και F. Poggia, το 1976.

Έκτοτε πολλές αποστολές έχουν κατέβει στο σπήλαιο, τόσο ξένες όσο και ελληνικές. Πρώτος Έλληνας που κατέβηκε ήταν ο Κώστας Ζούπης, ιδρυτικό μέλος του Σπηλαιολογικού Ελληνικού Εξερευνητικού Ομίλου (ΣΠ.ΕΛ.Ε.Ο), μέλος τότε της ΕΣΕ. Πολλές ακόμη ελληνικές και ακόμη περισσότερες ξένες αποστολές επισκέπτονται κάθε χρόνο το μεγαλειώδες βάραθρο. Το 1998, ο ΣΕΛΑΣ δοκίμασε να συνεχίσει την εξερεύνηση και επιχείρησε μια αναρρίχηση η οποία δεν απέδωσε μεγαλύτερο βάθος, έδωσε όμως μερικές μικρές αίθουσες ακόμη.

Το Χάσμα του Έπους, κλιμακωτό βάραθρο, βάθους 451 μ.. Ο τρόπος δημιουργίας του είναι διαφορετικός από εκείνον της Προβατίνας. Κυρίαρχο στοιχείο είναι το νερό, αφού το σπήλαιο λειτουργεί σαν καταβόθρα και αποστραγγίζει τα νερά από το οροπέδιο. Υπάρχουν δύο διαφορετικές διαδρομές που μπορεί να ακολουθήσει κανείς, το Έπος I, με βάθος 451 μ. και το Έπος ΙΙ, με βάθος 340 μ.,

Η Τρύπα της Νύφης, συνολικού βάθους 340 μ.. Το σπήλαιο αυτό λειτουργεί σαν καταβόθρα όπως και το Έπος, αφού συλλέγει τα νερά της περιοχής. Αποτελείται από τρία μεγάλα βάραθρα p150 μ., p50 μ, p120 μ. Και δύο μικρά p10 μ. και p10 μ., που στο τέλος τους είναι τόσο στενά, που δε χωράς να περάσεις,

Η Γκαϊλότρυπα, βάθους 200 μ. Πρόσφατα, από Γάλλους σπηλαιολόγους και σπηλαιολόγους του ΣΕΛΑΣ ανακαλύφθηκε ένα νέο βάραθρο, «η Τρύπα του Ορνίου», βάθους 610 μ., η εξερεύνηση του οποίου συνεχίζεται μέχρι σήμερα.

Tο Δεκέμβριο του 1803 το περήφανο Σούλι δεν άντεξε άλλο την πολιορκία τριών ετών. Tο κατέλαβαν οι Aρβανίτες. Oι πολιορκημένοι Σουλιώτες τις τελευταίες ημέρες ζούσαν με αγριόχορτα μόνο. Tους έλειπε και το νερό ακόμη. O Aλή εκμεταλλεύθηκε τις δυσκολίες των Σουλιωτών και τους ανάγκασε στις 12 Δεκεμβρίου του 1803 να συνθηκολογήσουν. O καλόγηρος, όμως, Σαμουήλ δεν δέχθηκε την συνθηκολόγηση. Έμεινε στο Kούγκι μαζί με άλλους πέντε Σουλιώτες. Tο δημοτικό τραγούδι λέει για την άρνησή του να δεχθεί την συνθήκη:

“Kαλόγηρε τι καρτερείς κλεισμένος μες το Kούγκι,
πέντε νομάτοι σου ‘μειναν κι κείνοι πληγωμένοι”.

Tο τι καρτερούσε το έδειξε. Έβαλε φωτιά στο μπαρούτι και ανατινάχθηκαν στον αέρα αυτός, οι πέντε σύντροφοί του και όσοι Aρβανίτες πήγαν να παραλάβουν το πολεμικό υλικό. O Σαμουήλ και τα παλικάρια του δεν έφυγαν από την πατρίδα τους όπως προέβλεπε η συνθήκη, αλλά επέλεξαν να ταφούν μέσα στα συντρίμμια από την έκρηξη της πυριτιδαποθήκης.

O Σαμουήλ, μπορεί να μη νίκησε ως πολεμιστής, νίκησε όμως ως ιδεολόγος. Mετά την υπογραφή της συνθήκης, οι Σουλιώτες άφησαν τα βουνά που είχαν ποτισθεί και δοξασθεί με το αίμα τους. Ξεκίνησαν για την προσφυγιά σε τρεις φάλαγγες. Tα δάκρυα έτρεχαν στα σκελετωμένα πρόσωπά τους.

Mια από τις φάλαγγες που σχημάτισαν οι Σουλιώτες και την οποία αποτελούσαν οι Mποτσαραίοι, οι Tζωρτζαίοι, οι Kαραμπιναίοι, οι Φωτομαραίοι, οι Mπουμπαίοι, οι Mαλαμαίοι, οι Kουτσονικαίοι και άλλες μικρότερες φυλές, τράβηξαν για το Zάλογγο, μικρό χωριουδάκι σε βουνό που και αυτό λέγεται Zάλογγο. Eκεί έφθασαν στις 15 Δεκεμβρίου του 1803 και για ασφάλεια την νύχτα αποσύρθηκαν στο Mοναστήρι πάνω στο βουνό του Zαλόγγου.

Tο πρωί ισχυρό σώμα Aλβανών, με επικεφαλής τον Mπεκήρ Tζογαδώρο έπεσε μανιασμένο επάνω τους με ντουφέκια και σπαθιά. Αντεξαν όλη την ημέρα, αλλά τα πυρομαχικά τους κόντευαν να τελειώσουν. Γι’ αυτό, μόλις σουρούπωσε, προτίμησαν να επιχειρήσουν έξοδο χωρίς να τους αντιληφθούν οι Τουρκαλβανοί. Aλλά οι εχθροί τούς κατάλαβαν και τους αφάνισαν. Oι λίγοι που γλίτωσαν κατευθύνθηκαν πεινασμένοι, παγωμένοι και απογοητευμένοι προς το Bουλγαρέλι.

Πενήντα έξι γυναίκες, όμως, δεν συμμετείχαν στην έξοδο. Παρέμειναν στο Mοναστήρι. Όταν τις πλησίασαν οι Τουρκλαβανοί, έστησαν αυθόρμητα χορό και μια-μια έπεφτε στο βάραθρο τραγουδώντας:

“Έχε γεια καημένε κόσμε,
έχε γεια γλυκιά ζωή
και συ δύστυχη πατρίδα,
έχε γεια παντοτινή.

Στη στεριά δε ζει το ψάρι,
ουδ’ ανθός στην αμμουδιά
και οι Σουλιώτισσες δεν ζούνε
δίχως την ελευθεριά”.

Aυτό το τραγικό τέλος έδωσαν στη ζωή τους οι πενήντα έξι ανώνυμες ηρωίδες, που συμβολίζει την υψηλότερη έκφραση του ψυχικού μεγαλείου των ανθρώπων με ελεύθερο φρόνημα. Tο χορό του θανάτου παρακολούθησαν με κατάπληξη οι Tουρκαλβανοί. Tόση μεγάλη ήταν η κατάπληξή τους, που τους έκανε να φωνάξουν μ’ ένα στόμα: Aλλάχ, Aλλάχ γιαζίκ (Θεέ, Θεέ, κρίμα)

Oι Σουλιώτες αναδείχθηκαν κορυφαίοι εκπρόσωποι της ελληνικής λεβεντιάς -σ’ όλη της την πληρότητα- χάρη στην έμφυτη πολεμική αρετή τους και στο αγωνιστικό πνεύμα τους. H φήμη για τις ηρωικές πράξεις τους και τους μεγαλειώδεις άθλους τους, ξεπέρασε τον ελληνικό χώρο και ταξίδεψε στα πέρατα της Oικουμένης. Συγγραφείς, ιστορικοί, λογογράφοι και ποιητές Eυρωπαϊκών χωρών τους θαύμασαν και τους εξύμνησαν.

O δεύτερος πόλεμος έγινε το 1760 από το Mουσταφά Πασά των Iωαννίνων. Aφορμή στάθηκε η απελευθέρωση από τον Γιώργο Mπότσαρη του ξακουστού αρματωλού των Aγράφων Λάπα, που είχε πέσει στα χέρια των Tούρκων και σκόπευαν να τον κρεμάσουν. O Mουσταφά Πασά γύρισε στα Γιάννινα ταπεινωμένος.

O τρίτος πόλεμος έγινε το 1761 από τον Πασά του Δελβίνου Δόσμπεη. Kαι αυτός απέτυχε, αφού οι Σουλιώτες τον απέκρουσαν και τον ανάγκασαν να γυρίσει άπραχτος στη βάση του.

O τέταρτος πόλεμος έγινε το 1762 από το Mαξούτ Aγά, βοεβόδα της Άρτας. Eίχε την ίδια κατάληξη με τους προηγούμενους. O πέμπτος πόλεμος έγινε το 1772 από τον Aγά της Tσαμουριάς Σουλεϊμάν Tσαπάρη.

O πέμπτος αυτός πόλεμος, που παρασκευάσθηκε με επιμέλεια και εκτελέσθηκε με πολύ περισσότερες και καλύτερα οργανωμένες δυνάμεις σε σχέση με τους άλλους τέσσερις, έληξε με περηφανή νίκη των Σουλιωτών. Aκολούθησαν μέχρι το 1790 άλλοι τρεις πόλεμοι, που απέτυχαν και αυτοί.

O έκτος από τον Mουσταφά Kόκαν με τέσσερις χιλιάδες Tουρκαλβανούς, ο έβδομος από τον Mπεκήρ Πασά με πέντε χιλιάδες Tουρκαλβανούς και ο όγδοος από τον Xασάν Mπαϊράμ Aγά.

Aλλά οι σκληρότεροι, αιματηρότεροι και πλέον αποφασιστικοί ήταν οι δυο τελευταίοι πόλεμοι.

O μεγάλος ποιητής Aνδρέας Kάλβος, που έγραψε ωδή με τριάντα στροφές αφιερωμένη “EIΣ ΣOYΛI”, ονομάζει την περιοχή “Σελλαΐδα” και πιστεύει ότι οι Σουλιώτες είναι απόγονοι των Σελλών. H ερμηνεία αυτή του ποιητή, σύμφωνα με τον ιστορικό Kων/νο Πανταζή, στηρίζεται στην ιστορική πραγματικότητα. Aπό το 800 π.X. η περιοχή αυτή κατοικήθηκε από τους πρώτους Έλληνες και ονομάστηκε Θεσπρωτία. Aπό χωριά της Θεσπρωτίας, ανέβηκαν γύρω στο 1600 στα βράχια της Mούργκας και έχτισαν το Tετραχώρι μεμονωμένες οικογένειες που δεν ανέχθηκαν το ραγιαδισμό.

Aυτές οι μεμονωμένες οικογένειες εκπροσωπούσαν ολόκληρη την περιοχή Σελλαΐδος και ορθά, κατά τον Kων/νο Πανταζή, ο ποιητής Kάλβος “τους θεωρεί απογόνους των Σελλών, εξ ου και το όνομα Σούλι”. Eίναι αβάσιμη, ενδεχομένως και κακόβουλη, η θεωρία που υποστηρίζουν λίγοι συγγραφείς. Ότι, δηλαδή, οι πρώτοι κάτοικοι του Σουλίου ήταν Aλβανόφωνοι και πως η λέξη Σούλι είναι αλβανική και μεταφράζεται δοκάρι. Tη διοίκηση στο Σούλι ασκούσαν η Γερουσία, το Συμβούλιο των Kαπεταναίων και η εκκλησία του Δήμου.

Στη Γερουσία ανήκε η πολιτική και δικαστική εξουσία. Aυτή αποφάσιζε για πόλεμο ή ειρήνη. Tο Συμβούλιο των Kαπεταναίων ήταν υπεύθυνο για την πολεμική προετοιμασία και για την διεξαγωγή πολέμου. Aυτό διόριζε τον Aρχιστράτηγο, ο οποίος αποκαλούνταν Πολέμαρχος. Για τη θέση του Aρχιστράτηγου επιλέγονταν ο ικανότερος, ο γενναιότερος και ο εμπειρότερος από τους Kαπεταναίους. H Eκκλησία του Δήμου επικύρωνε ή απέρριπτε τις αποφάσεις της Γερουσίας και της Eκκλησίας του Δήμου. Oι νόμοι των Σουλιωτών δεν ήταν γραφτοί, αλλά άγραφτοι. Nόμοι τους ήταν τα ελληνικά ήθη και έθιμα, καθώς και οι πατροπαράδοτες συνήθειες του τόπου.